EMDR voor kinderen in pleegzorg: hoe werkt het en wanneer is het geschikt

Femke de Vries

Ervaren pleegzorgbegeleider en pedagoog

Stel je even voor: je bent kind en je komt net in een pleeggezin.

Misschien voelt het veilig, misschien ook onwennig. Je hebt al veel meegemaakt, dingen die eigenlijk niet hadden mogen gebeuren. Soms zitten die herinneringen zo diep dat je niet eens weet hoe je erover moet praten. Dan is er een therapie die helpt zonder dat je eindeloos hoeft te vertellen: EMDR.

Vooral voor kinderen in pleegzorg kan dit een enorme opluchting zijn. In dit artikel leg ik je simpel uit wat het is, hoe het werkt en waarom het zo goed past bij kinderen die een nieuwe start maken.

Wat is EMDR eigenlijk?

EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Een mond vol, maar het idee is simpel.

Het draait allemaal om hoe je brein herinneringen verwerkt. Als je iets heftigs meemaakt, zoals verwaarlozing of mishandeling, kan die herinnering vastlopen.

Het voelt dan alsof het nu gebeurt, in plaats van dat het in het verleden ligt. Dat zorgt voor angst, nachtmerries of woede-uitbarstingen. Bij EMDR gebruikt de therapeut een specifieke techniek om je brein te helpen die vastgelopen herinnering alsnog te verwerken. Meestal gebeurt dit door afleiding, bijvoorbeeld met geluidjes of bewegende vingertjes.

Je hoeft niet urenlang te praten; je brein doet het werk zelf.

Het is een bewezen effectieve behandeling, erkend door instanties zoals de Jeugd GGZ.

Waarom specifiek voor kinderen in pleegzorg?

Kinderen in pleegzorg hebben vaak een rugzakje vol met nare ervaringen. Ze zijn hun biologische ouders kwijt, hebben onzekerheid meegemaakt of hebben te maken met trauma door verwaarlozing.

Wanneer ze in een nieuw gezin komen, is stabiliteit het allerbelangrijkste. Maar zonder hulp kunnen oude angsten dat nieuwe geluk in de weg staan. EMDR is hier vaak geschikt voor, omdat het niet te zwaar is voor een kind.

Het is kortdurend en gericht. Een kind hoeft niet uren op een bank te liggen praten over pijnlijke dingen.

Dat is fijn, want veel kinderen in pleegzorg zijn al snel overprikkeld of moe van alle veranderingen.

Door EMDR wordt de lading van de herinnering gehaald, zodat het kind zich weer kan richten op het hier en nu.

Hoe werkt EMDR bij kinderen?

EMDR bij kinderen ziet er net iets anders uit dan bij volwassenen.

De basisstappen van EMDR

Het is speelser en visueler. De therapeut zorgt eerst voor een veilige sfeer. Dat is essentieel, vooral voor kinderen die onveiligheid hebben gekend. Hoewel elke sessie anders is, volgt de therapie vaak een vast patroon:

1. Voorbereiding: De therapeut legt uit wat er gaat gebeuren. Het kind leert een 'safe place' (een veilige plek) in zijn of haar hoofd te visualiseren.
2. Schatten van de last: De therapeut vraagt welke herinnering het meest vervelend is. Soms gebruikt de therapeut een schaal van 0 tot 10 om te meten hoe spannend het is.
3. Verwerking (de bilaterale stimulatie): Hier begint het echte werk. Het kind richt zich op de nare herinnering terwijl het afleidende signalen krijgt. Dat kan door met de ogen te volgen (de vinger van de therapeut), door koptelefoontjes met afwisselende geluidjes te dragen, of door op de armen te tikken (butterfly hug). Het brein maakt dan nieuwe verbindingen.
4. Installatie: Als de angst afneemt, wordt er een positieve gedachte ingesteld, zoals "Ik ben sterk" of "Het is voorbij".
5. Lichaamsscans: De therapeut checkt of er nog spanning in het lichaam zit. Want trauma zit niet alleen in je hoofd, maar ook in je lijf.
6. Afronden: De sessie wordt afgesloten met iets leuks of rustigs, zodat het kind niet onrustig naar huis gaat.

Voor jonge kinderen (2 tot 5 jaar) werkt het vaak anders. Zij kunnen zich nog niet zo goed concentreren op een specifieke herinnering.

Hier ligt de focus meer op de pleegouders. De therapeut begeleidt de ouder om het kind te troosten en af te leiden, terwijl de verwerking op de achtergrond plaatsvindt.

Leeftijd maakt uit: Een passende aanpak

EMDR is geen eenheidsworst. De behandeling moet passen bij de ontwikkeling van het kind. Voor deze groep is het belangrijk dat de pleegouder heel dichtbij is.

Peuters en kleuters (2-5 jaar)

De sessies zijn kort. De therapeut gebruikt veel afleiding, bijvoorbeeld door met een bal te gooien of te zingen, terwijl het kind spelenderwijs bezig is.

Basisschoolleeftijd (6-12 jaar)

Het doel is vooral het reguleren van emoties via de pleegouder. Hier begint het kind meer te begrijpen.

De therapeut kan uitleggen hoe het brein werkt ("Je hersenen zijn als een computer die vastloopt, we maken even een reset"). Er wordt vaak gebruik gemaakt van tekeningen of rollenspellen. Het kind kan meer zelf aangeven wat het voelt.

Adolescenten (13-18 jaar)

Tieners hebben vaak complexere klachten. Bij pleegkinderen kunnen hierook identiteitsproblemen spelen.

De EMDR-sessies zijn dieper en er is meer ruimte voor gesprekken. De focus ligt op zelfredzaamheid en het ontwikkelen van gezonde coping-mechanismen.

Wanneer is EMDR geschikt?

EMDR is niet voor elk kind meteen de oplossing, maar het is vaak geschikt bij: Wanneer is het niet geschikt? Als er op dit moment geen sprake is van veiligheid. Als een kind nog steeds in een onveilige situatie zit of te maken heeft met acute instabiliteit, is stabiliteit creëren vaak de eerste stap voordat EMDR start.

• Enkelvoudige trauma’s (een eenmalige heftige gebeurtenis).
• Complexe trauma’s (langdurige verwaarlozing of mishandeling), al is dit vaak een langere behandeling.
• Nachtmerries en slapeloosheid.
• Angsten voor specifieke situaties (bijvoorbeeld een ruzie of een scheiding).

De cruciale rol van pleegouders

Jij als pleegouder bent de sleutel tot succes. Een therapeut ziet het kind een uurtje per week; jij ziet het elke dag.

Zonder jouw steun is het moeilijk om de verwerking te laten slagen.

Hieronder vind je een overzicht van wat van jou als pleegouder verwacht mag worden:

• Veiligheid bieden: Zorg voor een rustige omgeving voor en na de sessie. Het kind kan emotioneel moe zijn.
• Co-regulatie: Vooral bij jonge kinderen help jij mee met het reguleren van emoties. De therapeut leert jou hoe je dit doet.
• Praktische ondersteuning: Oefen eventuele afleidingstechnieken thuis, zoals het butterfly-hug (kruisen van armen en zachtjes op de schouders tikken).
• Communicatie: Blijf in gesprek met de therapeut. Vertel hoe het kind reageert thuis. Dit helpt de therapeut om de behandeling bij te sturen.

Combinatie met andere therapie

EMDR is vaak onderdeel van een breder plan. Het werkt goed samen met: Samen zorgt dit voor een stevig fundament voor de ontwikkeling van het kind.

• Speltherapie: Voor kinderen die zich nog niet verbaal goed kunnen uitdrukken.
• Cognitieve Gedragstherapie (CGT): Om gedragspatronen te veranderen.
• Parent-Child Interaction Therapy (PCIT): Specifiek voor de band tussen pleegouder en kind.

Kosten en vergoeding

Goede zorg kost geld, maar gelukkig is EMDR vaak geregeld. In Nederland valt EMDR voor kinderen onder de Jeugdwet.

Dit betekent dat de gemeente de behandeling vergoedt, mits er een verwijsbrief is van de huisarts en er sprake is van een indicatie voor de Jeugd GGZ. De kosten kunnen verschillen per aanbieder, maar omdat het om gecontracteerde zorg gaat, zijn er voor jou als pleegouder meestal geen extra kosten. Wel is het slim om dit vooraf te checken bij de zorgverlener.

Waar te beginnen?

Denk je dat EMDR iets kan betekenen voor het kind in jouw zorg? Volg deze stappen:

1. Overleg met de hulpverlener: Bespreek je zorgen met de jeugdconsulent of de gedragswetenschapper van de pleegzorgorganisatie.
2. Vraag een verwijsbrief aan: Ga naar de huisarts voor een doorverwijzing naar de Jeugd GGZ.
3. Zoek een EMDR-therapeut: Vraag naar iemand met ervaring in de pleegzorg. Niet elke therapeut kent de specifieke dynamiek van pleeggezinnen. Organisaties zoals De Rading of ECLG (Expertisecentrum Leren & Gedrag) hebben vaak goede informatie of verwijzingen.
4. Neem de tijd: Een EMDR-traject duurt niet oneindig, maar het is geen snelle wonderkuur. Gemiddeld zijn er 3 tot 12 sessies nodig, afhankelijk van de ernst van het trauma.

Conclusie

EMDR is een krachtig hulpmiddel voor kinderen in pleegzorg. Het helpt om de last van het verleden te verlichten, zodat er ruimte komt voor de toekomst. Het is veilig, effectief en goed toepasbaar op verschillende leeftijden.

Als pleegouder speel je hierbij een onmisbare rol. Door veiligheid te bieden en samen te werken met een therapeut, geef je een kind de kans om echt te thuiskomen in zichzelf en in jouw gezin.