Socialisatie van pleegkinderen: vriendschappen opbouwen en pesten

Femke de Vries

Ervaren pleegzorgbegeleider en pedagoog

Voor een pleegkind begint het leven vaak op twee fronten tegelijk. Thuis is er een nieuwe veilige basis, met pleegouders die het beste voor willen.

Maar buiten die voordeur wacht de jungle van de sociale wereld: school, sportclubs en de buurt. Vriendschappen sluiten is voor elk kind belangrijk, maar voor pleegkinderen vaak extra ingewikkeld. Het vertrouwen in anderen is soms flink beschadigd. In dit artikel duiken we in de sociale uitdagingen, de pijn van pesten en hoe je als pleegouder of professional het tij kunt keren.

Waarom vriendschappen voor pleegkinderen zo lastig zijn

Stel je voor: je komt in een nieuw gezin, met nieuwe regels en nieuwe gewoontes. Je moet wennen, je veilig voelen en tegelijkertijd contact maken met leeftijdsgenoten. Voor veel pleegkinderen is dat een brug te ver.

Uit onderzoek van Pleegzorg en het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) blijkt dat deze kinderen vaak een rugzakje meedragen.

Trauma en verlies kunnen ervoor zorgen dat ze signalen van anderen verkeerd interpreteren. Een pleegkind dat denkt: "Die lacht me uit", terwijl de ander gewoon vrolijk is, trekt zich sneller terug.

Of juist: het kind dat zo hard zijn best doet om aardig gevonden te worden, dat het gedrag gaat vertonen dat niet past bij de groep. De rol van pleegouders hierin is goud waard. Jij bent de bruggenbouwer.

Jij belt die andere ouder voor een speelafspraak, jij zorgt voor een sportclub waar het kind welkom is.

Zonder deze sturende hand blijft een pleegkind vaak sociaal in een isolement hangen.

De harde realiteit: Pesten als extra risico

Helaas ontkomen ook pleegkinderen niet altijd aan pesten. Sterker nog: omdat ze vaak al kwetsbaarder zijn, zijn ze een geliefd doelwit.

Het NJi onderscheidt duidelijke risicofactoren. Pesten ontstaat nooit zomaar; het is een groepsprobleem. Als er in een klas of groep een sfeer hangt waarin 'stoer doen' belangrijker is dan 'aardig doen', dan is de bodem vruchtbaar voor pestgedrag. Voor pleegkinderen is het extra pijnlijk.

De kenmerken van een slachtoffer

Waar een kind met een stabiele thuissituatie een pestpartij soms beter kan relativeren, voelt een pleegkind een afwijzing vaak als een bevestiging van hun diepste angst: 'Ik hoor er toch niet bij'. De kunst is dus niet alleen om pesten te stoppen, maar om het pleegkind, zeker bij een hechtingsstoornis bij een pleegkind, zo sterk te maken dat het die klap kan opvangen.

• Weinig sociale buffers: Ze hebben geen sterke vriendengroep om op terug te vallen.
• Moeite met emoties: Ze reageren soms heftig of onhandig, wat pesters triggerd.
• Een negatief zelfbeeld: Ze denken al snel: "Het is mijn schuld."

Uit analyses van het NJi blijken patronen. Kinderen die gepest worden, hebben vaak:

Bij pleegkinderen kunnen deze kenmerken versterkt worden door hun verleden. Trauma zorgt ervoor dat ze de wereld soms als een gevaarlijke plek zien, en dat maakt ze tot een makkelijke prooi. Interessant is dat pesters vaak geen eenzame sukkels zijn. Integendeel.

Waarom pesteren eigenlijk doen

Vaak hebben ze een hoge sociale status en gebruiken ze pesten om die status te behouden. Ze voelen zich sterk door anderen klein te houden.

Soms missen ze simpelweg empathie; ze snappen niet hoeveel pijn ze aanrichten. Of ze zijn thuis zo gewend dat agressie hoort bij het oplossen van problemen, dat ze dat gedrag overnemen op school.

Wat werkt? De Steungroepaanpak

Hoe bestrijd je dit nu effectief? Er zijn veel methoden, maar de 'Steungroepaanpak' (onderdeel van het bekende KiVa-programma) is een interessante.

Onderzoek door Levvel toont aan dat deze aanpak op korte termijn best werkt.

Door een groepje klasgenoten (de steungroep) actief te maken tegen pesten, voelt het slachtoffer zich gesteund en neemt de pester een stapje terug. Er zit echter een 'maar' aan. Op de lange termijn is het effect vaak minder sterk. Waarom?

Omdat het soms alleen de symptomen bestrijdt en niet de onderliggende groepscultuur. Als de norm in de klas niet fundamenteel verandert van 'lul tegen zwakken' naar 'help elkaar', dan kruipt het gedrag na de interventie gewoon weer terug. De echte winst zit hem in het veranderen van die normen en het aanwakkeren van empathie bij de hele groep.

Specifiek voor Autistische Jeugd: Training in Vriendschap

Pleegkinderen met autisme (ASS) of ADHD lopen nog eens extra tegen een muur van misverstanden aan. Zij snappen de ongeschreven regels van vriendschap vaak niet.

Wat betekent het om een 'vriend' te zijn? Hoe speel je in op subtiele hints? Levvel ontwikkelde een specifieke vriendschapstraining om hierbij te helpen.

• Hoe je een gesprek start en houdt.
• Hoe je herkent of iemand je aardig vindt.
• Hoe je ruzie oplost zonder de vriendschap te vernietigen.

Deze training is een soort 'vriendschapsles'. Autistische jongeren leren: Het draait allemaal om structuur geven aan iets wat voor anderen vaak intuïtief gaat.

Door duidelijkheid te scheppen, halen ze de angst uit sociale interacties en ontstaat er ruimte voor echte verbinding.

De rol van de pleegouder: Van facilitator tot veilige haven

Wat kunnen we hier nu concreet mee? Als pleegouder of professional is het zaak om twee dingen te doen: de sociale wereld openen en het kind emotioneel sterken, bijvoorbeeld door inzicht te krijgen in het ontwikkelingsperspectief (OPP) van het pleegkind.

1. Faciliteer actief: Wacht niet tot je kind zelf vraagt om een afspraakje. Zorg voor een veilige omgeving waar contact makkelijk gaat. Denk aan kleine groepjes, niet te veel prikkels.
2. Leer sociale vaardigheden: Oefen gesprekjes. Speel spelletjes waarin je moet samenwerken. Praat na over situaties op school. "Wat zou jij kunnen zeggen als dat gebeurt?"
3. Wees een veilige haven: Als het misgaat en je kind gepest wordt, luister dan zonder direct te oordelen. Bevestig de pijn: "Dat doet zeer, en dat mag je rot vinden." Zorg dat het kind weet: hoe de wereld ook is, bij jou is het goed.

Conclusie: Een kwestie van tijd en aandacht

Socialisatie voor pleegkinderen is zelden een makkie. Het is een pad vol hobbels, waarbij ook de schoolprestaties van pleegkinderen vaak onder druk staan door pesten of andere uitdagingen.

Maar het is niet onmogelijk. Met de juiste kennis over risicofactoren, het inzetten van bewezen methoden zoals steungroepen en specifieke trainingen voor kinderen met extra uitdagingen, kunnen we het tij keren.

Het draait uiteindelijk om het opbouwen van een ijzersterke basis thuis, zodat het pleegkind de wereld buiten met vertrouwen tegemoet kan treden. Stap voor stap, vriendje voor vriendje.